Chuyển đổi trường học theo hướng sinh thái đang trở thành yêu cầu cấp thiết trong bối cảnh Việt Nam thúc đẩy tăng trưởng xanh và phát triển bền vững. Từ kinh nghiệm triển khai mô hình Ecoschool, bài viết phân tích những hàm ý chính sách quan trọng nhằm hỗ trợ các cơ sở giáo dục tiệm cận chuẩn Eco-School quốc tế một cách thực chất.

Cờ xanh là biểu tượng của giải thưởng Global EcoSchool do FEE trao tặng. Ảnh: Thanh Hương.

Trường học trước yêu cầu chuyển đổi sinh thái

Biến đổi khí hậu, ô nhiễm môi trường, suy giảm đa dạng sinh học và các rủi ro về sức khỏe đang tạo ra những thách thức ngày càng rõ nét đối với phát triển bền vững, đặc biệt tại các đô thị lớn. Trong bối cảnh đó, giáo dục không chỉ giữ vai trò nâng cao nhận thức mà còn phải tham gia trực tiếp vào việc hình thành hành vi bền vững và năng lực công dân sinh thái cho thế hệ trẻ.

Trường học - với tư cách là không gian xã hội đầu tiên nơi trẻ em và thanh niên hình thành thói quen sống - đang dần được nhìn nhận như một “điểm nút” quan trọng trong hệ sinh thái môi trường - xã hội. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy nhiều trường học hiện nay vẫn tiếp cận giáo dục môi trường theo cách phân mảnh: tập trung vào các hoạt động truyền thông, phong trào ngắn hạn, thiếu cơ chế quản trị tổng thể và thiếu công cụ đo lường tác động dài hạn.

Trong khi đó, các yêu cầu mới của phát triển bền vững đòi hỏi trường học phải chuyển đổi từ mô hình quản lý hành chính thuần túy sang mô hình quản trị sinh thái, nơi các yếu tố môi trường, hành vi, dữ liệu và sức khỏe được tích hợp trong một hệ thống thống nhất. Đây chính là bối cảnh đặt ra nhu cầu nghiên cứu và triển khai các mô hình trường học sinh thái theo chuẩn mực quốc tế.

Chương trình Eco-School toàn cầu được khởi xướng từ đầu thập niên 1990 và hiện đã được triển khai tại hàng chục nghìn trường học ở hơn 100 quốc gia. Điểm cốt lõi của mô hình này không nằm ở việc “xanh hóa” cơ sở vật chất đơn thuần, mà ở cách tiếp cận toàn trường, coi trường học là một hệ sinh thái sống động, nơi giáo dục, quản trị và cộng đồng tương tác chặt chẽ với nhau.

Về nguyên tắc, mô hình Eco-School nhấn mạnh ba trụ cột chính. Thứ nhất, quản trị môi trường và tài nguyên: Trường học phải có cơ chế quản lý hiệu quả các dòng vật chất và năng lượng như nước, điện, rác thải, thực phẩm, không gian xanh; đồng thời giảm thiểu phát thải và tác động tiêu cực tới môi trường xung quanh.

Thứ hai, giáo dục hành vi và sự tham gia của cộng đồng học đường: Học sinh không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà là chủ thể tham gia tích cực vào quá trình lập kế hoạch, thực hiện và giám sát các hoạt động sinh thái trong trường học.

Thứ ba, giám sát - đánh giá - cải tiến liên tục: Mọi hoạt động sinh thái cần được theo dõi, đánh giá dựa trên dữ liệu và được điều chỉnh theo chu trình cải tiến, bảo đảm tính bền vững lâu dài.

Đối với các quốc gia đang phát triển, thách thức lớn nhất khi tiếp cận mô hình Eco-School không nằm ở nhận thức, mà ở năng lực quản trị và công cụ triển khai. Việc thiếu dữ liệu, thiếu nền tảng tích hợp và thiếu cơ chế phối hợp giữa các bên liên quan khiến nhiều trường khó chuyển hóa các nguyên tắc sinh thái thành thực hành quản trị cụ thể.

Trong khuôn khổ chương trình Eco-Schools do Tổ chức Giáo dục Môi trường (FEE) triển khai trên toàn cầu - một sáng kiến giáo dục môi trường được công nhận rộng rãi và áp dụng tại hơn 100 quốc gia - có một hệ thống công nhận quốc tế dành cho các trường học đạt chuẩn sinh thái được gọi là Green Flag (Cờ Xanh). Chứng chỉ này là biểu tượng toàn cầu ghi nhận cam kết và thành tựu của trường học trong việc thực hiện chính sách và thực hành bền vững theo mô hình Eco-Schools.

Chương trình yêu cầu trường học phải tuân thủ quy trình chuyển đổi gồm bảy bước cốt lõi, từ thành lập ban Eco-Committee, tiến hành đánh giá môi trường, xây dựng kế hoạch hành động đến giám sát - đánh giá - trao đổi học tập. Khi trường hoàn thành các bước này và chứng minh được các hoạt động sinh thái có hệ thống và liên tục, trường có thể nộp hồ sơ để được xét trao Green Flag quốc tế - một dạng chứng nhận Eco-Schools Green Flag Accreditation.

Giải thưởng Green Flag được xem là biểu tượng quốc tế chất lượng cho trường học sinh thái, phản ánh cam kết mạnh mẽ của nhà trường đối với giáo dục bền vững, hành động vì môi trường và sự tham gia chủ động của học sinh, giáo viên và cộng đồng. Việc đạt được chứng chỉ này không chỉ là dấu hiệu của thành tích môi trường mà còn thể hiện năng lực quản trị sinh thái được tích hợp vào chính sách và kế hoạch chiến lược của trường học.

Bên cạnh đó, Green Flag thường được gia hạn theo chu kỳ (ví dụ hằng năm trong nhiều quốc gia), nhằm khuyến khích trường tiếp tục cải tiến và phát triển các hoạt động bền vững một cách liên tục, thay vì coi xét chỉ như một mục tiêu đơn lẻ.

Một trong những thách thức lớn nhất đối với các trường học tại Việt Nam là làm thế nào để tiếp cận các chuẩn sinh thái quốc tế một cách thực chất, tránh tình trạng “chứng nhận hình thức”. Ecoschool hướng tới giải quyết thách thức này bằng cách đặt trọng tâm vào quy trình quản trị, thay vì chỉ tập trung vào kết quả đầu ra.

Thông qua việc tích hợp nền tảng dữ liệu, nhà trường có thể theo dõi liên tục các chỉ số sinh thái, từ tiêu thụ năng lượng, quản lý rác thải đến mức độ tham gia của học sinh trong các hoạt động xanh. Những dữ liệu này không chỉ phục vụ báo cáo, mà còn là cơ sở để cải tiến chương trình giáo dục và chính sách nội bộ.

Cách tiếp cận này giúp Ecoschool không chỉ hỗ trợ các trường đạt chuẩn Eco-School, mà còn xây dựng nền tảng bền vững để duy trì chuẩn mực đó trong dài hạn. Quan trọng hơn, mô hình góp phần nâng cao năng lực quản trị sinh thái của đội ngũ giáo viên và cán bộ quản lý - yếu tố then chốt cho sự nhân rộng.

Bộ Nông nghiệp và Môi trường giao Báo Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Vụ Hợp tác quốc tế, Quỹ Vì tương lai xanh tổ chức Giải thưởng trường học sinh thái ASEAN Việt Nam năm 2025 - Trường học không rác thải nhựa. Mọi thông tin liên quan đến Giải thưởng bạn đọc xem trên Báo điện tử nongnghiepmoitruong.vn, trang web của Giải thưởng ecoschool.vn hoặc Nhà báo Nguyễn Quỳnh Chi, SĐT: 0967181555 hoặc mail: nquynhchi.00@gmail.com.

Từ “trường học xanh” đến quản trị sinh thái nhà trường

Khái niệm “trường học xanh” trong nhiều trường hợp vẫn bị hiểu giản lược là trồng thêm cây xanh, tổ chức các ngày hội môi trường hay giảm sử dụng nhựa dùng một lần. Mặc dù những hoạt động này có ý nghĩa nhất định, song chúng chưa đủ để tạo ra sự chuyển đổi căn bản trong cách nhà trường vận hành.

Tiếp cận quản trị sinh thái đòi hỏi một bước đi xa hơn: thay đổi logic quản trị từ “quản lý hoạt động” sang “quản trị hệ thống”. Trong đó, hành vi của từng cá nhân (học sinh, giáo viên, cán bộ) được xem là một thành tố cấu thành hệ sinh thái nhà trường, có thể được định hình, đo lường và cải thiện thông qua các cơ chế phù hợp.

Chính trong bối cảnh này, khái niệm Ecoschool được phát triển như một cách tiếp cận tích hợp, nhằm chuyển đổi quản trị nhà trường theo chuẩn sinh thái quốc tế, đồng thời thích ứng với điều kiện thực tiễn của Việt Nam. Ecoschool không chỉ đặt mục tiêu đạt các tiêu chí của Eco-School, mà còn chú trọng xây dựng năng lực quản trị nội sinh cho nhà trường, bảo đảm khả năng duy trì và nhân rộng mô hình.

Ecoschool tiếp cận trường học như một hệ sinh thái gồm bốn lớp liên kết: môi trường vật lý, hành vi con người, quản trị tổ chức và nền tảng dữ liệu. Sự chuyển đổi chỉ thực sự diễn ra khi bốn lớp này được tích hợp trong một khung quản trị thống nhất.

Ở lớp môi trường vật lý, Ecoschool hướng tới tối ưu hóa sử dụng tài nguyên, cải thiện chất lượng không gian học đường và giảm phát thải. Ở lớp hành vi, mô hình tập trung vào việc hình thành thói quen xanh thông qua giáo dục trải nghiệm, cơ chế khuyến khích và sự tham gia tự nguyện của học sinh. Ở lớp quản trị, nhà trường được hỗ trợ xây dựng các quy trình ra quyết định dựa trên bằng chứng, thay vì dựa thuần túy vào kinh nghiệm.

VNNETZERO được chào đón tại Hải Phòng. Ảnh: Thanh Hương.

Yếu tố then chốt giúp liên kết các lớp này chính là nền tảng số hỗ trợ quản trị sinh thái. Thông qua việc thu thập và phân tích dữ liệu hành vi, tài nguyên và mức độ tham gia của cộng đồng học đường, nhà trường có thể theo dõi tiến trình chuyển đổi, đánh giá mức độ đáp ứng các tiêu chí sinh thái và điều chỉnh chính sách nội bộ kịp thời.

VNNETZERO: Hệ sinh thái số hóa hành vi xanh và giải pháp chuyển đổi Carbon cộng đồng

Sự xuất hiện của VNNETZERO trong hệ sinh thái giáo dục sinh thái không chỉ là một công cụ hỗ trợ mà còn là một hạ tầng số mềm đột phá. Với nỗ lực không ngừng, VNNETZERO đã xuất sắc lọt vào Top 8 Sản phẩm Khoa học Công nghệ phục vụ cộng đồng của TP. Hà Nội năm 2025. Đây là minh chứng cho khả năng giải quyết các bài toán môi trường phức tạp thông qua các tính năng quản trị hành vi xanh tiên tiến, bao gồm:

Cơ chế vận động và chuyển đổi Carbon Point: Trọng tâm của VNNETZERO là khả năng chuyển hóa các hành vi bảo vệ môi trường (như phân loại rác, tiết kiệm điện, trồng cây) thành đơn vị định lượng cụ thể. Thông qua các cuộc vận động (campaigns) được thiết kế linh hoạt, mỗi hành động xanh của học sinh và cộng đồng sẽ được hệ thống ghi nhận và quy đổi thành Carbon Point. Đây không chỉ là điểm thưởng ảo, mà là "thước đo định lượng" cho sự đóng góp của cá nhân vào mục tiêu giảm phát thải chung.

Giao dịch Carbon Point và Giá trị nhân văn (Thanks points): Hệ thống tạo ra một nền kinh tế tuần hoàn thu nhỏ thông qua việc giao dịch Carbon Point. Người dùng có thể sử dụng điểm tích lũy để quy đổi thành Thanks points - một hình thức tri ân giữa các thành viên, hoặc trực tiếp đóng góp cho các quỹ từ thiện và hoạt động tình nguyện. Tính năng này giúp kết nối giá trị môi trường với giá trị nhân đạo, tạo động lực nội tại mạnh mẽ cho người tham gia.

Số hóa trách nhiệm EPR và CSR cho doanh nghiệp: VNNETZERO đóng vai trò là cầu nối minh bạch giữa nhà trường và doanh nghiệp. Khi tham gia vào các cuộc vận động trên nền tảng, các doanh nghiệp có thể thực hiện trách nhiệm EPR (Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất) thông qua việc hỗ trợ thu hồi bao bì, rác thải hoặc thực hiện các cam kết CSR (Trách nhiệm xã hội). Web App giúp doanh nghiệp theo dõi dữ liệu thực tế, chứng minh tác động xã hội và môi trường một cách chính xác nhất, từ đó tối ưu hóa hồ sơ phát triển bền vững (ESG) của mình.

Tối ưu hóa giá trị hệ sinh thái (Mobile & Web App): Việc xây dựng Web App đồng bộ với Mobile App hiện tại sẽ giúp quản trị dữ liệu ở quy mô lớn hơn, giúp các trường học và doanh nghiệp có cái nhìn tổng thể về lộ trình giảm phát thải. Đây là bước đi quan trọng để hiện thực hóa mô hình Eco-school trong điều kiện nguồn lực còn hạn chế, đồng thời nâng tầm uy tín công nghệ của cả đội ngũ phát triển.

Với tầm vóc của một sản phẩm KHCN tiêu biểu Thủ đô, VNNETZERO không chỉ dừng lại ở một ứng dụng, mà đang trở thành một chuẩn mực trong việc kết nối Công nghệ - Môi trường - Giáo dục và Doanh nghiệp vì một tương lai Net Zero.

Từ góc độ chính sách, việc triển khai Ecoschool gợi mở một số hàm ý quan trọng. Thứ nhất, cần nhìn nhận trường học như một tác nhân môi trường đô thị, có khả năng đóng góp trực tiếp vào các mục tiêu giảm phát thải và thích ứng với biến đổi khí hậu.

Thứ hai, chuyển đổi sinh thái trong giáo dục cần được đặt trong mối liên hệ chặt chẽ với chuyển đổi số, nhằm bảo đảm tính minh bạch và khả năng đo lường.

Thứ ba, Nhà nước và các cơ quan quản lý cần khuyến khích phát triển và thử nghiệm các nền tảng hỗ trợ quản trị hành vi xanh, coi đây là một phần của hạ tầng mềm cho phát triển bền vững. Việc tạo điều kiện cho các mô hình như Ecoschool được triển khai và đánh giá nghiêm túc sẽ góp phần nâng cao chất lượng chính sách giáo dục - môi trường trong dài hạn.

Trong bối cảnh phát triển bền vững trở thành định hướng xuyên suốt, chuyển đổi quản trị nhà trường theo chuẩn sinh thái quốc tế không còn là lựa chọn, mà là yêu cầu tất yếu. Ecoschool, với cách tiếp cận quản trị sinh thái - số, cho thấy một hướng đi khả thi để các trường học tại Việt Nam tiệm cận các chuẩn mực Eco-School toàn cầu một cách thực chất.

Lễ trao Giải thưởng Trường học sinh thái ASEAN Việt Nam 2025 dự kiến diễn ra vào 8 giờ sáng ngày 31/1/2026 tại Cung Thiếu nhi Hà Nội Cơ sở 2, Phạm Hùng, Cầu Giấy, Hà Nội. Sự kiện do Lãnh đạo Bộ Nông nghiệp và Môi trường chủ trì. Lễ trao giải được tường thuật trực tuyến trên Truyền hình Nông nghiệp và Môi trường và Báo Nông nghiệp và Môi trường điện tử (nongnghiepmoitruong.vn); đồng thời tổ chức trực tuyến qua nền tảng Zoom tại địa chỉ: ID cuộc họp: 973 8347 6746; Mật mã: SA3101.