Người phụ nữ Mông ở thôn Bản Nghè, xã Cao Minh phơi ngô sau thu hoạch để chuẩn bị nguyên liệu làm mèn mén

Chúng tôi đến nhà bà Hoàng Thị Sần ở thôn Bản Nghè khi bà đang cẩn thận treo những bắp ngô vàng óng trước hiên nhà. Bà Sần chia sẻ: Ngày xưa còn khổ, mèn mén là món ăn chính, là “cơm” hàng ngày của người Mông. Ngày nay, cuộc sống của người Mông đã đủ đầy hơn, nhưng nhiều gia đình vẫn làm món mèn mén để ăn trong các bữa ăn, đặc biệt đây cũng là món ăn không thể thiếu được trong các ngày lễ, ngày tết.

Mèn mén đơn giản là món “bột ngô hấp”. Tuy nhiên, để có một bát mèn mén thơm ngon cần phải trải qua nhiều công đoạn chế biến và đòi hỏi người làm phải có kinh nghiệm nhất định. Đầu tiên ngô được tách hạt sau đó nhặt bỏ hạt sâu, mốc, chỉ giữ lại những hạt tròn và mẩy nhất. Sau đó số ngô hạt này được mang đi xay. Người Mông vẫn sử dụng những cối xay đá truyền thống nên đây có thể coi là khâu vất vả nhất khi làm mèn mén.

Vò bột ngô cho thật tơi, mịn là công đoạn đòi hỏi kinh nghiệm và sự tinh tế

Vừa nhanh tay vò cho bột ngô được tơi mịn, chị Hoàng Thị Hoa, ở thôn Bản Nghè vừa cho hay: Ngô xay được cho vào sàng để loại bỏ mày và sạn, rồi đổ ra nia, trộn nước để nhào bột. Bột ngô không được quá khô hoặc quá ướt. Nếu quá khô, mèn mén dễ bị sống, còn quá ướt sẽ làm món ăn bị nhão, không ngon. Muốn mèn mén ngon thì phải hấp hai lần. Hấp lần đầu để nước thấm vào bột ngô được tơi, mềm hơn không bị vón cục. Lửa đun phải to và đều, khi hơi nước bốc ra thì giảm lửa xuống một chút. Sau khoảng 30 phút hấp, tuỳ lượng nhiều hay ít, căn thời gian hợp lý cho bột ngô ra, đảo tơi và lọc lại lần nữa rồi tiếp tục hấp lần thứ 2 đến khi bột chín hẳn.

Lần đầu được tận mắt chứng kiến các chị em phụ nữ người Mông với đôi tay khéo léo, nhẹ nhàng nhưng đầy sức bền trong từng công đoạn làm mèn mén, chúng tôi càng hiểu hơn giá trị của món ăn này. Bà Hoàng Thị Sần chia sẻ: “Ở đây, chúng tôi thường dạy con cháu rằng là phụ nữ phải biết thêu thùa, may vá và phải biết nấu mèn mén ngon". Vì thế, phụ nữ người Mông, dù già hay trẻ, hầu như ai cũng biết làm mèn mén. Mèn mén không chỉ là món ăn, mà còn là nét văn hóa ăn sâu vào đời sống tinh thần của đồng bào Mông.

Mặc dù là một món ăn không nêm nếm gia vị nhưng khi chín mèn mén sẽ có mùi thơm lan tỏa, vị bùi ngọt, đậm đà, nhai càng kỹ thì sẽ càng cảm thấy thấm hương thấm vị và lạ miệng. Điều đặc biệt là món ăn này phải ăn khi còn nóng, để nguội sẽ kém ngon và khó ăn hơn.

Chế biến tảu chua - món ăn kèm không thể thiếu làm dậy hương vị mèn mén truyền thống 

Mèn mén thường được ăn kèm với tảu chua (tậu chua) - món ăn chế biến từ đỗ tương, rau cải và nước lá chua. Đỗ tương được ngâm nước từ 3 - 4 tiếng cho nở đều, sau đó xay nhuyễn, nấu chín cùng rau cải thái nhỏ. Cuối cùng, cho nước lá chua vào, đun lửa vừa đến khi món ăn sánh lại, hòa quyện, tạo vị chua thanh, rất hợp khi ăn cùng mèn mén.

Chị Hoàng Thị Hoa cho biết: “Tôi biết làm mèn mén từ năm 13, 14 tuổi, được mẹ và bà dạy cho. Bây giờ, mỗi dịp lễ, tết hay khi gia đình thích ăn, tôi lại làm mèn mén, vừa để giữ gìn nét đẹp riêng của đồng bào Mông, vừa nhắc nhở con cháu nhớ về nguồn cội và truyền lại cách làm để văn hóa dân tộc luôn còn mãi, tỏa sáng theo thời gian”.

Mèn mén của đồng bào Mông thôn Bản Nghè

Cái hồn của mèn mén đã ngấm sâu vào trong đời sống hằng ngày của người dân nơi đây. Món ăn mộc mạc ấy hiện diện trong đám cưới, đám giỗ, lễ tết hay bất cứ công việc quan trọng nào của cộng đồng. Mèn mén gắn bó với người Mông từ thế hệ này sang thế hệ khác, đi qua bao biến chuyển của thời gian. Dù cuộc sống có đổi thay, văn hóa ẩm thực của dân tộc Mông vẫn giữ được nét độc đáo, hấp dẫn riêng và dù có đi xa quê hương, hương vị mèn mén vẫn luôn in đậm trong ký ức, trong lòng mỗi người.