Dấu tích còn sót lại trên đỉnh núi có độ cao gần 1.000 m so với mực nước biển này là những cáp tời quặng, đường ray chạy goòng đã trên 100 tuổi

Là địa phương giàu khoáng sản, trước đây, thực dân Pháp đã phát hiện ra nguồn tài nguyên này và khai thác triệt để. Để phục vụ cho việc khai thác, chúng đã đầu tư xây dựng hệ thống công trình bao gồm hệ thống cáp tời, đường ray chạy goòng, đường giao thông, đường hầm... tại khu vực Phja Khao, xã Bản Thi, huyện Chợ Đồn, tỉnh Bắc Kạn (nay là xã Yên Thịnh, tỉnh Thái Nguyên).

Theo người dân địa phương và các tài liệu ghi lại, hơn một trăm năm trước, Công ty Khai thác và luyện kim Đông Dương đã bỏ nhiều vốn đầu tư vào mỏ, nhất là xây dựng công trình cáp treo dài hơn 3 km và đường sắt vận chuyển quặng. Hồi toàn thịnh, khu mỏ có tới 5.000 công nhân, 80 thư ký, đến năm 1942 chỉ còn 500 thợ và 5 người Âu quản lý. Trong vòng 27 năm (1914 - 1941), Pháp đã mang về nước trên 350.000 tấn quặng kẽm, mang lại lợi nhuận cho thực dân.

Công trình được thực dân pháp đầu tư khá công phu trên đỉnh núi Phja Khao

Cũng theo người dân, phần trụ của hệ thống cáp tời này trước đây có mái che được lợp bằng ngói rất kiên cố, giờ chỉ còn lại hệ thống trụ bằng thép và dây tời. Qua cả trăm năm, những cây cột sắt mầu nâu đỏ đã hoen rỉ, những sợi cáp treo vắt ngang lưng núi vẫn còn, là chứng tích khai thác khoáng sản của thực dân Pháp.

Hệ thống dây cáp vắt ngang lưng núi

Ngày nay, dấu tích còn sót lại ngoài hệ thống cáp tời quặng còn có những vách đá đã nằm âm thầm giữa rừng sâu. Bên cạnh đó còn có nhiều đường hầm xuyên núi, có hầm dài cả mấy chục mét. Tất cả là dấu tích thực dân Pháp ngày trước xây dựng để phục vụ cho việc khai thác khoáng sản.

Di tích được xếp hạng cấp tỉnh, là chứng tích về sự bóc lột của thực dân Pháp đối với công nhân mỏ chì, kẽm Bản Thi từ năm 1909 đến 1941

Trong kháng chiến chống Pháp, nhiều cơ sở của Trung ương chuyển về đóng ở khu vực này, trong đó có xưởng quân giới. Quân và dân ta đã tận dụng một phần thép từ hệ thống cáp tời này để sản xuất vũ khí phục vụ kháng chiến. Hiện nay, trên địa bàn xã Yên Thịnh còn nhiều di tích lịch sử và văn hóa, như: Nền nhà xưởng quân giới Trung ương trên đỉnh núi Phja Khao. Năm 1947, Trung ương đã chọn địa điểm này để đặt Nha nghiên cứu quân sự do Giáo sư Trần Đại Nghĩa phụ trách.

Thôn Phja Khao còn là nơi đặt nhà trẻ Trung ương trong thời kỳ kháng chiến từ năm 1948 - 1954. Đây cũng là nơi gia đình đồng chí Phạm Văn Đồng sinh sống trong thời kỳ kháng chiến. Tại thôn Hợp Tiến và thôn Bản Nhượng, cơ quan Bộ Tài chính ở và làm việc từ tháng 2/1947 đến năm 1953. Đây cũng là địa điểm Chính phủ đặt Nhà máy in tiền Việt Nam đầu tiên.

Khung cảnh và các điểm đến khu vực Phja Khao góp phần làm phong phú thêm hành trình trải nghiệm của du khách

Trên hành trình chinh phục đỉnh Phja Khao, du khách có thể vừa khám phá dấu tích cáp tời, đường ray goòng hơn 100 năm tuổi, vừa tìm về những căn hầm xuyên núi, nền nhà xưởng quân giới hay dấu tích Nhà máy in tiền, Đền Phja Khao... Đây là lợi thế để địa phương xây dựng sản phẩm du lịch trải nghiệm gắn với di tích, góp phần phát huy giá trị lịch sử và phát triển kinh tế.