Di tích lịch sử ATK Chợ Đồn được công nhận là Di tích quốc gia đặc biệt từ năm 2016

Thời kỳ trước Cách mạng tháng Tám năm 1945, khu ATK Chợ Đồn là căn cứ địa cách mạng quan trọng, là điểm nối thông suốt con đường Nam tiến nối liền liên lạc giữa miền núi với miền xuôi. Sau khi Cách mạng tháng Tám thành công, Trung ương Đảng, Chính phủ, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chỉ đạo việc xây dựng và củng cố căn cứ địa Việt Bắc, chọn nơi đây là ATK để lãnh đạo cuộc kháng chiến chống Pháp. Ngày 20/5/1947, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đến khu ATK. Người ở và làm việc tại đồi Khau Tý, thôn Điềm Mặc, huyện Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên (nay là xã Phú Đình, tỉnh Thái Nguyên).

Để phù hợp với tình hình, vào tháng 12/1947, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chọn Chợ Đồn làm nơi ở và làm việc để lãnh đạo và chỉ đạo cuộc kháng chiến. Khu căn cứ cách mạng với những yếu tố “địa lợi - nhân hòa” có vị trí, địa hình thuận lợi, đảm bảo an toàn bí mật cho các cơ quan đầu não lãnh đạo cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp. Trong đó, từ ngày 7/12/1947 đến cuối tháng 12/1947, Bác đã ở và làm việc tại Bản Ca. Đầu năm 1951, Bác ở và làm việc tại Nà Pậu. Tại đây, Người đã trực tiếp chỉ đạo cuộc kháng chiến kiến quốc của dân tộc.

Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ở và làm việc tại Bản Ca từ ngày 7/12/1947 đến cuối tháng 12/1947 

Không chỉ có Bác Hồ, nhiều đồng chí lãnh đạo cấp cao của Đảng và Chính phủ đã ở và làm việc tại các điểm trong vùng ATK Chợ Đồn. Tại Khuổi Linh, tháng 8/1950, đồng chí Trường Chinh cùng Văn phòng Trung ương Đảng chuẩn bị cho Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ II (tháng 2/1951). Tại đồi Khau Mạ, đồng chí Phạm Văn Đồng (lúc bấy giờ là Phó Thủ tướng) đã chỉ đạo công tác điều hành Chính phủ từ đầu năm 1950 đến năm 1951. Từ năm 1950 đến năm 1952, Nà Quân được chọn làm điểm đặt hội trường Trung ương Đảng. Tại đây đã diễn ra Hội nghị tổng kết Chiến dịch biên giới Thu Đông 1950 - một chiến dịch có ý nghĩa quan trọng trong cuộc đấu tranh cách mạng của Nhân dân ta.

Khoảng thời gian từ năm 1946 đến 1954, hầu hết các cơ quan Trung ương đã đóng ở khu ATK Chợ Đồn như: Báo Sự thật, Đài Tiếng nói Việt Nam, Cơ quan Vô tuyến điện, Nha kỹ thuật quân sự, Trường Quân chính, Xưởng quân giới, Xưởng in báo Cứu Quốc, Trạm phẫu thuật Quân y; Nhà máy in tiền thuộc Bộ Tài chính…

Trong suốt thời kỳ kháng chiến, tại đây, Nhân dân các dân tộc rất vui mừng đón nhận, đùm bọc, che chở, giúp đỡ các cơ quan Trung ương Đảng, Chính phủ, Bác Hồ và các đồng chí lãnh đạo cấp cao đến ở và làm việc. Từ khi được chọn là ATK của cuộc kháng chiến, Đảng bộ, Chính quyền các xã Bình Trung, Nghĩa Tá, Lương Bằng, huyện Chợ Đồn, tỉnh Bắc Kạn (nay là xã Nghĩa Tá, tỉnh Thái Nguyên) nêu cao tinh thần trách nhiệm, phối hợp chặt chẽ với các đơn vị chức năng, phát động quần chúng tự giác giữ gìn bí mật, nêu cao tinh thần cảnh giác, bảo vệ an toàn căn cứ ATK. Công việc khẩn trương và cấp bách của Đảng bộ, chính quyền lúc bấy giờ là làm trong sạch địa bàn, chống chiến tranh gián điệp, củng cố thông tin liên lạc, đẩy mạnh phong trào toàn dân thi đua lao động sản xuất, cung cấp lương thực, thực phẩm cho cuộc kháng chiến, hết lòng đùm bọc che chở, tạo mọi điều kiện thuận lợi cho các cơ quan, các đồng chí lãnh đạo cấp cao đến ở và làm việc tại các thôn bản, gia đình. Động viên thanh niên hăng hái xung phong gia nhập bộ đội chủ lực bổ sung lực lượng cho cuộc kháng chiến, tình nguyện tham gia các Liên đội Thanh niên xung phong làm đường giao thông...

Đại biểu tham quan Lán Bác Hồ ở và làm việc từ cuối năm 1950 đến tháng 2/1951 tại Di tích Nà Pậu

Như vậy, ở những thời điểm khó khăn nhất trong cuộc kháng chiến chống Pháp, địa bàn ATK Chợ Đồn là một trong những nơi an toàn nhất của ATK Việt Bắc, che chở các cơ quan Trung ương Đảng, Chính phủ, Bác Hồ và các đồng chí lãnh đạo cấp cao đến ở và làm việc. Đây là những mốc son lịch sử quan trọng không những của địa phương Thái Nguyên mà còn là niềm tự hào của toàn dân tộc Việt Nam.

Với những giá trị lịch sử đặc biệt và to lớn đó, ngày 22/12/2016, Thủ tướng Chính phủ đã ký Quyết định số 2499/QĐ-TTg xếp hạng Di tích lịch sử ATK Chợ Đồn là Di tích quốc gia đặc biệt. Đến năm 2023, Quy hoạch bảo quản, tu bổ và phục hồi Di tích đã được Chính phủ phê duyệt (tại Quyết định số 1496/QĐ-TTg), mở ra cơ hội bảo tồn và phát huy các giá trị lịch sử của ATK trong phát triển du lịch.

Khu di tích lịch sử quốc gia đặc biệt ATK Chợ Đồn gồm 25 điểm di tích, trong đó có 6 di tích đã được xếp hạng quốc gia (gồm Bản Ca, Nà Quân, Nà Pậu, Khuổi Linh, đồi Khau Mạ, đồi Pù Cọ), tập trung trên địa bàn xã Nghĩa Tá ngày nay. Đến với ATK Chợ Đồn, ngoài tham quan các di tích lịch sử cách mạng ghi dấu ấn hào hùng của dân tộc, du khách còn được tìm hiểu những nét đẹp văn hóa truyền thống của người dân nơi đây và chứng kiến những đổi thay trên mảnh đất Thái Nguyên giàu truyền thống cách mạng.