Người dân xã Thanh Mai thu hái lúa bằng phương pháp truyền thống

Giữa những dải núi mờ sương của Thái Nguyên, các thửa ruộng trong thung lũng hay vạt lúa trên nương vẫn được người dân truyền kinh nghiệm trồng, chăm sóc qua nhiều thế hệ. Riêng lúa nếp nương, người vùng cao chỉ trồng một vụ mùa trong năm, khi mưa thuận gió hòa. Giống nếp được chọn kỹ lưỡng từ vụ trước, từ những bông dài, hạt đều, vàng óng để gieo trồng vụ sau. 

Khi bông nếp vừa vào mẩy còn xanh mướt đạt độ non vừa đủ, bà con tranh thủ hái một phần để làm cốm

Nhờ mưa thuận gió hòa, cây lúa được người dân chăm sóc chủ yếu bằng phương pháp hữu cơ nên chất lượng đảm bảo. Khi bông nếp vừa vào mẩy còn xanh mướt, bà con tranh thủ hái một phần để làm cốm khi hạt lúa đạt độ non vừa đủ. Đến lúc lúa chín vàng, mùi rơm mới thoảng trong gió, người dân bắt thu hái lúa. Do địa thế chủ yếu là đồi núi cao, thung lũng nhỏ hẹp, không sử dụng được máy gặt liên hoàn, cũng không dùng máy gặt, liềm gặt cả khóm như ở dưới miền xuôi, người vùng cao vẫn giữ phương thức thủ công truyền thống. Việc thu hoạch lúa nếp đòi hỏi sự tỉ mỉ và kỳ công. Người dân hái từng bông và xếp gọn thành bó, giúp loại bỏ ngay từ đầu những bông không đạt chất lượng.

Từng bông lúa được lựa chọn kỹ càng

Lúa nếp được treo lên cao để bảo quản đến vụ sau 

Thu hái xong, lúa nếp không đem phơi dưới nắng mà được treo từng bó trên gác bếp, để khói lửa hong cho khô, để hơi ấm quyện vào từng hạt. Khói bếp ngày này qua ngày khác làm hạt nếp săn lại, thơm bền mà không bị mối mọt. Khi cần dùng, người dân mang từng bó xuống đập hoặc tuốt, giữ cho hạt gạo còn nguyên vẹn, bóng đẹp. Cách thu hái và bảo quản sản phẩm đặc biệt khiến lúa nếp có chất lượng cao hơn so với lúa thông thường.

Từ những hạt nếp ấy, nhiều món ăn truyền thống được chế biến đã thành nét văn hóa của người vùng cao như xôi nếp cẩm, bánh chưng, bánh giầy...  Người đi nương mang theo cơm lam nướng trong ống tre, dẻo ngọt và thấm vị núi rừng. Có những ngày se lạnh, xôi nếp đồ trong chõ tre tỏa khói thơm nghi ngút, chỉ cần nắm xôi chấm muối vừng cũng đủ thấy ấm lòng.

Vào dịp tháng 10 âm lịch hằng năm, từ những bông lúa vừa thu hái vẫn còn phảng phất mùi rơm mới, nhiều bản làng miền núi lại rộn ràng bước vào mùa làm bánh giầy, nấu cơm mừng lúa mới, tạo sự gắn kết cộng đồng

Ngày nay, khi đời sống ngày càng phát triển, nhiều người dân đã ứng dụng trồng các loại lúa cho năng suất cao hơn, thu hoạch bằng nhiều phương pháp tiến bộ, nhưng nhiều người nông dân vùng cao Thái Nguyên vẫn giữ được giống lúa cùng phương pháp thu hoạch, bảo quản truyền thống, tạo nên nét đặc trưng riêng có của vùng miền.