Người dân xã Phú Đình trình diễn đan nón Tày truyền thống tại một sự kiện văn hóa cấp tỉnh 

Trong quan niệm của người Tày, chiếc nón không chỉ là vật dụng che nắng, che mưa mà còn là biểu tượng của sự gắn kết, của tình yêu thương và trách nhiệm trong gia đình. Để làm ra một chiếc nón lá Tày, người phụ nữ phải dành từ ba đến năm ngày tập trung, tỉ mỉ trong từng công đoạn. Lá cọ bánh tẻ - không quá già, không quá non - được hơ qua lửa, phơi sương nhiều đêm để trở nên trắng và dai. Nan tre, lạt giang được chẻ nhỏ, đan thành mắt lục giác đều, tạo nên phần khung chắc chắn.

Những sợi lạt giang được chuốt đều đặn là một nét tinh tế, đặc sắc trong cách thức làm ra những chiếc nón Tày truyền thống 

Nét đặc sắc trong nghệ thuật làm nón lá của đồng bào dân tộc Tày khiến nhiều du khách ngạc nhiên khi được trải nghiệm, đó là cách thức làm ra những chiếc lạt giang tinh xảo với kích thước đều tăm tắp. Để làm được những chiếc lạt giang, đòi hỏi người làm nón lá phải có đôi bàn tay khéo léo và nhiều kinh nghiệm, có lẽ từ sự tinh tế đó, mà những chiếc lạt giang - nguyên liệu chính của chiếc nón lá đã đi vào thơ, ca một cách bình dị, gần gũi  - “Ngày xuân mơ nở trắng rừng/Nhớ người đan nón chuốt từng sợi giang” (bài thơ Việt Bắc của nhà thơ Tố Hữu).

Bà Ma Thị Pén - người được cộng đồng dân cư ở xóm Bản Quyên, xã Phú Đình xem như "nghệ nhân" của nghề đan nón lá truyền thống ở địa phương 

Điểm đặc biệt của nón Tày là kỹ thuật đan mắt cáo kết hợp với chỉ ngũ sắc, tạo nên những họa tiết hoa, bướm, ngôi sao rực rỡ. Nhìn từ bên ngoài, nón như một chiếc nấm trắng ngà với vành guột đen nổi bật. Bên trong, những họa tiết ngũ sắc lung linh như một bức tranh nghệ thuật. Hơn 70 tuổi, bà Ma Thị Pén, người cao tuổi của xóm Bản Quyên, xã Phú Đình vẫn miệt mài bảo tồn và phát huy giá trị bản sắc truyền thống của chiếc nón lá. Dù không có danh hiệu, nhưng với người dân Bản Quyên, bà Ma Thị Pén giống như một “nghệ nhân” của nghề đan nón lá ở địa phương. Bà Pén chia sẻ: “ Từ bé tôi đã được mẹ dạy làm nón. Sau này lớn lên, bận làm ruộng, lên rừng, nhưng mỗi khi có thời gian rảnh rỗi thì tôi lại cùng những người phụ nữ trong xóm ngồi đan nón. Việc đan nón lá đòi hỏi sự kiên nhẫn, nếu vội vàng trong bất cứ công đoạn nào thì chiếc nón sẽ không đẹp và không bền. Bởi vậy, trong gia đình, tôi luôn dạy con cháu đan nón, không chỉ để rèn cho các con sự kiên trì trong lao động, mà còn góp phần gìn giữ, bảo tồn nét văn hóa truyền thống của dân tộc mình.

Người dân địa phương và du khách chụp ảnh bên chiếc nón lá truyền thống của dân tộc Tày

Cùng với trang phục truyền thống, chiếc nón lá góp phần tôn lên vẻ đẹp nền nã, duyên dáng của người phụ nữ Tày. Không chỉ là vật dụng che nắng mưa, chiếc nón còn thể hiện sự khéo léo, tinh tế trong đôi bàn tay người phụ nữ. Ngày nay, nón lá Tày không chỉ gắn bó với đời sống thường nhật mà còn trở thành sản phẩm văn hóa - du lịch mang đậm bản sắc. Tại nhiều khu, điểm du lịch trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên, nón lá Tày được bày bán như quà lưu niệm, đồ trang trí và nhận được sự yêu thích của du khách. Nhờ đó, nghề làm nón mang lại nguồn thu nhập ổn định cho phụ nữ Tày, góp phần cải thiện đời sống và quảng bá bản sắc văn hóa dân tộc. Chị Hoàng Thị Hậu, xóm Khuôn Tát, xã Phú Đình chia sẻ: “Tôi rất yêu trang phục dân tộc của mình. Mỗi khi khoác lên bộ trang phục truyền thống của người Tày, chiếc nón lá luôn là vật dụng không thể thiếu. Nhiều du khách đến với điểm du lịch cộng đồng xóm Khuôn Tát cũng yêu thích nón lá truyền thống; nhiều người đã mua về sử dụng hoặc làm quà tặng cho bạn bè, người thân.”

Trước tác động của đời sống hiện đại, nghề làm nón lá Tày đang đứng trước nguy cơ mai một do nguồn nguyên liệu ngày càng khan hiếm, thị trường tiêu thụ chưa ổn định. Tuy vậy, tại nhiều địa phương, những người cao niên vẫn kiên trì giữ nghề, tận tâm truyền dạy lại cho thế hệ trẻ. Bà Hạc Thị Mến, xóm Bản Quyên, xã Phú Đình chia sẻ: “Chúng tôi nhận thấy tỉnh Thái Nguyên rất quan tâm đến việc bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc. Là những người cao tuổi, chúng tôi cũng mong muốn đóng góp phần công sức của mình cho công tác bảo tồn văn hóa. Điều đáng mừng là sau một thời gian có nguy cơ mai một, ngày càng nhiều bạn trẻ quay trở lại yêu thích nghề truyền thống. Chúng tôi đi tham gia các sự kiện văn hóa trong và ngoài tỉnh, khi trình diễn quy trình đan nón lá truyền thống của người Tày Định Hóa, đã thu hút sự quan tâm lớn của du khách. Nhiều người không chỉ dừng lại ở việc tham quan mà còn hào hứng trải nghiệm làm nón, mang những sản phẩm do chính tay mình thực hiện về làm quà tặng. Đây là động lực lớn để những người cao tuổi như chúng tôi tiếp tục giữ nghề, truyền dạy lại các giá trị văn hóa truyền thống cho thế hệ sau.

Chiếc nón lá giản dị, mộc mạc mà chứa đựng chiều sâu văn hóa truyền thống của đồng bào dân tộc Tày 

Chiếc nón lá của người Tày là minh chứng sống động cho sự gắn kết giữa văn hóa, lao động và nghệ thuật. Từ những bàn tay khéo léo của người phụ nữ, những chiếc nón không chỉ che nắng, che mưa mà còn chứa đựng tình cảm, ký ức và bản sắc dân tộc. Chiếc nón lá Tày - giản dị nhưng tinh tế; mộc mạc nhưng giàu ý nghĩa - sẽ mãi là biểu tượng đẹp trong đời sống văn hóa, là niềm tự hào của dân tộc Tày và là di sản quý báu cần được gìn giữ cho các thế hệ mai sau.